Klauzula generalna rozsądku w prawie prywatnym


Autor: Robert Żurawski


Poniższy artykuł ma jedynie charakter bardzo skrótowego opisu na temat przedstawionego zagadnienia i nie zawiera kompleksowego omówienia tematu z uwagi na jego szczególną zawiłość i niezwykłą szczegółowość. Zapraszam do lektury.

Swoje zainteresowanie prawem cywilnym i klauzulą generalną rozsądku zawdzięczam mojej Mistrzyni, Mentorce i Nauczycielce oraz promotorce mojej pracy dyplomowej napisanej na wydziale prawa Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach Pani prof. Ewie Rott - Pietrzyk.

Słusznie twierdzi moja Mistrzyni w swojej pracy habilitacyjnej, że klauzula generalna rozsądku może w polskim porządku prawnym zostać wykorzystana w szerokim zakresie i to nie tylko w ramach Kodeksu cywilnego. Na pytanie, czy wprowadzenie kategorii ogólnej i filozoficznej pojęcia rozsądku i słuszności, czy też tak zwanego „wzorca rozsądnej osoby” do języka prawnego i prawniczego polskiego porządku prawnego jest sensowne, należy udzielić odpowiedzi jednoznacznie pozytywnej. Kryterium rozsądku z uwagi na pełnione funkcje można objąć i określić zakresem klauzul słusznościowych, co słusznie podkreśla moja Mentorka. Rozsądek i słuszność powinny iść ze sobą w parze i w mojej ocenie stanowią koniunkcję pod względem logiczym. Powinny być zatem rozpatrywane jako kryterium łączne, nie zaś rozłączne. Ta teza jest postawiona przeze mnie w oderwaniu od rozważań mojej Mistrzyni. Biorę więc za nią pełną odpowiedzialność. Nie twierdzę jednak, że ma Ona zdanie na ten temat odmienne.


Klauzula rozsądku w prawie holenderskim

Moja Mistrzyni trafnie wskazuje, że bardzo interesujący sposób wykorzystania klauzuli rozsądku dostarcza ustawodawca holenderski w Kodeksie cywilnym z 1992 roku. Jest on postrzegany jako wzór dla Zasad europejskiego prawa umów. W literaturze zwraca się uwagę, że klauzule rozsądku pełnią w holenderskim Kodeksie cywilnym trzy funkcje (Zob. A.S. Hartkamp, Judical Discretion, s. 555, cyt. za: E. Rott - Pietrzyk, Klauzula Generalna Rozsądku w Prawie Prywatnym, C.H. Beck, 2007). Po pierwsze, są pomocne w wykładni umów. Umowy powinny być bowiem interpretowane zgodnie z zasadą rozsądku i słuszności. Po drugie, mają znaczenie przy określaniu treści umowy. Umowa wywołuje bowiem nie tylko skutki wynikające z ustawy i oświadczenia woli stron, ale także skutki, które są zgodne z zasadą rozsądku i słuszności. Po trzecie, klauzule rozsądku pełnią funkcje „korektury prawa”. (Por. art. 6:2 zd. 2 i art. 6:248 KC hol. Zob. bliżej odnośnie do tej funkcji A.S. Hartkamp, Judical Discretion, s. 555, 556., cyt. za: E. Rott - Pietrzyk, Klauzula Generalna Rozsądku w Prawie Prywatnym, C.H. Beck, 2007).

Holenderska klauzula redelijkheid en billijkheid mimo podobieństw nie stanowi kopii anglo - amerykańskiego standardu rozsądku. „Rozsądek” występuje w prawie holenderskim zasadniczo obok „słuszności”. Ujmowanie oddzielnie tracą swój sens. Redelijkheid en billijkheid jest zatem fenomenem językowym, który odwołując się do greki określa się mianem hen dia dys. Wybierając właśnie tak brzmiącą klauzulę Holendrzy nawiązali do pojmowania rozsądku i słuszności przez Arystotelesa. (Cyt. za: E. Rott - Pietrzyk, Klauzula Generalna Rozsądku w Prawie Prywatnym, C.H. Beck, 2007, s. 221 - 222).


Klauzula rozsądku w kodyfikacjach innych państw

Z całą pewnością, można stwierdzić, że holenderski Kodeks cywilny stanowi pewien wyznacznik dla ustawodawców innych państw w zakresie wprowadzenia klauzul słusznościowych, w tym w szczególności klauzuli generalnej rozsądku do krajowych porządków prawnych głównie w trakcie prac kodyfikacyjnych w Rosji, na Litwie, w Estonii, Białorusi, Kazachstanie, Uzbekistanie, Gruzji, Armenii, Mołdawii, w Czechach, na Słowacji, Albanii i Mongolii. Tytułem przykładu można wskazać następujące rozwiązania: art. 6 ust. 2505, art. 10 ust. 3, art. 451506 KC ros; art. 1.5 ust. 1 i 4, art. 1.66 ust, 4, art. 1.81507, art. 6.186, art. 6.188, art. 6.193 - 6.195 KC lit.508; art. 213 ust 3 KC ukr.; par. 4 ust. 1 i 2 estońskiej ustawy - część ogólna KC509; par. 5 art. 346 KC gruz.511. W sposób najbardziej zbliżony do prawa holenderskiego wykorzystano klauzulę rozsądku w systemie prawa estońskiego. (Cyt. przepisów i komentarza za: E. Rott - Pietrzyk, Klauzula Generalna Rozsądku w Prawie Prywatnym, C.H. Beck, 2007, s. 223 - 224).


Podsumowanie

Poniższe podsumowanie jest całkowicie moim własnym autorskim wyrażonym poglądem, za który biorę pełną odpowiedzialność.

Po lekturze literatury polskiej i holenderskiej a także po licznych rozmowach z moją Mentorką, jestem w pełni przekonany, że wprowadzenie klauzuli rozsądku i słuszności do polskiego porządku prawnego jest w pełni uzasadnione i może znaleźć swoje zastosowanie nie tylko na gruncie prawa cywilnego, ale również prawa spółek czy szeroko rozumianego prawa gospodarczego i innych szczególnych gałęzi prawa. Klauzula rozsądku i słuszności oraz tak zwany „wzorzec rozsądnej osoby” może mieć szerokie i uniwersalne zastosowanie na gruncie prawa prywatnego. Odważną tezą, lecz zapewne wartą do postawienia będzie zaproponowanie, by klauzula rozsądku i słuszności była przedmiotem prac umożliwiającą jej wprowadzenie także na grunt prawa publicznego w szczególności prawa administracyjnego.

W międzynarodowym prawie umów w ostatnim czasie bardzo wiele się dzieje. Zastosowanie klauzuli rozsądku i słuszności może zarówno de lege ferenda, jak i w pewnym zakresie już ma swoje zastosowanie w przypadku takich aktów prawnych jak: Zasady Europejskiego Prawa Umów (PECL), Reguły Międzynarodowych Kontraktów Handlowych UNIDROIT, Common European Sales Law (CESL) i wiele innych.

Wprowadzenie nowych klauzul generalnych do Kodeksu cywilnego postulował już zespół, który przygotował tzw. „Zieloną Księgę” pod redakcją prof. Zbigniewa Radwańskiego w 2006 roku. W tymże dokumencie postulowano już rozważenie, by w pracach nad zmianami w Kodeksie cywilnym dotyczących klauzul generalnych odwołać się m.in. do rozwiązań holenderskich, rozsądku i słuszności (Zob. „Zielona Księga” pod red. Zbigniewa Radwańskiego, s. 56 - 58).


Literatura źródłowa:

Ewa Rott - Pietrzyk, „Klauzula Generalna Rozsądku w prawie prywatnym”,
C.H. Beck , Warszawa 2007 i cytowana stamtąd literatura.

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego działająca przy Ministrze Sprawiedliwości - „Zielona Księga”, pod red. Prof. Zbigniewa Radwańskiego, Warszawa 2006.

Stan prawny na dzień publikacji literatury uwzględnionej w artykule.


Autor: Robert Żurawski. Sierpień 2020.


Wszystkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, rozpowszechnianie i wykorzystywanie powyższego artykułu bez zgody autora w całości lub w części jest zabronione.


Kancelaria LEX-ART Robert Żurawski | Klauzula generalna rozsądku w prawie prywatnym
Ta strona używa plików cookie w celu usprawnienia i ułatwienia dostępu do serwisu oraz prowadzenia danych statystycznych. Dalsze korzystanie z tej witryny oznacza akceptację tego stanu rzeczy.
Polityka Prywatności
Jak wyłączyć pliki cookies?
ROZUMIEM